Advertisements

વાસુદેવ બળવંત ફડકે | vasudev balwant phadke Biography in Gujarati

વાસુદેવ બળવંત ફડકે નામ સાંભળતાં જ યુવાનોના રોમ રોમમાં દેશભકિતની લહેર ફરી વળતી હતી. એવા મહાન ક્રાંતિકારી વિશે આજના લેખમાં આ૫ણે વિસ્તૃત માહિતી મેળવીશુ.

Advertisements

વાસુદેવ બળવંત ફડકેનો ૫રિચય (vasudev balwant phadke information in gujarati)

નામ (Name) :-વાસુદેવ બળવંત ફડકે
જન્મ તારીખ (Date of birth) :-૪ નવેમ્બર ૧૮૪૫
જન્મ સ્થળ( birth Place) :-શિરઢોણ જિ.રાયગઢ મહારાષ્ટ્ર
પિતાનું નામ (Father Name ) :-બળવંત ફડકે
માતાનું નામ (Mother Name)  :-સરસ્વતીબાઇ
વ્યવસાય :-ક્રાંતિકારી,ભારતીય સ્વતંત્રતા સેનાની
વિશેષ યોગદાન :-મહારાષ્ટ્ર એજ્યુકેશન સોસાયટીના સહ સંસ્થાપક
મૃત્યુ :-૧૭ ફેેેેેેેેબ્રુઆરી ૧૮૮૩

જન્મ અને અભ્યાસ:-

વાસુદેવ બળવંત ફડકેનો જન્મ 4 નવેમ્બર 1845ના રોજ પનવેલ તાલુકાના શિરઢોણ ગામમાં થયો હતો, જે હવે મહારાષ્ટ્રના રાયગઢ જિલ્લામાં છે. બાળપણમાં તેમણે હાઈસ્કૂલના શિક્ષણ કરતાં કુસ્તી અને ઘોડેસવારી જેવાં કૌશલ્યો શીખવાનું પસંદ કર્યું હતું અને શાળા છોડી દીધી હતી. પછી તેઓ પુણે ગયા અને પુણેમાં લશ્કરી એકાઉન્ટ વિભાગમાં 15 વર્ષ સુધી કારકુન તરીકે નોકરી લીધી. ક્રાંતિવીર લહુજી વસ્તાદ સાલ્વે પુણે સ્થિત તત્કાલીન અગ્રણી સામાજિક વ્યક્તિ તેમના માર્ગદર્શક હતા. સાલ્વે, એક નિષ્ણાત કુસ્તીબાજ, તાલિમ (કુસ્તી માટેનું તાલીમ કેન્દ્ર) ચલાવતા હતા. સાલ્વેએ સંસ્થાનવાદી શાસનથી સ્વતંત્રતાના મહત્વનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. સાલ્વે મંગ સમુદાયના હતા, જે એક અસ્પૃશ્ય સમુદાય હતો, તેણે ફડકેને મુખ્ય પ્રવાહની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં પછાત જાતિઓને લાવવાનું મહત્વ શીખવ્યું હતું.

Must Read : ભગતસિંહ નું જીવન ચરિત્ર

ભાષણોમાં હાજરી:-

આ સમયગાળા દરમિયાન જ ફડકેએ મહાદેવ ગોવિંદ રાનડેના ભાષણોમાં હાજરી આપવાનું શરૂ કર્યું.રાનડે પોતાના ભાષણોમાં મુખ્યત્વે સંસ્થાનવાદી સરકારની આર્થિક નીતિઓ ભારતીય અર્થતંત્રને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આનાથી સમાજમાં વ્યાપક ખરાબ અસરો કેવી રીતે થઈ રહી છે એ જાણીને ફડકેને ખૂબ જ દુઃખ થયું. ઈ. સ. 1870 માં તેઓ પુણેમાં એક જાહેર આંદોલનમાં જોડાયા જેનો ઉદ્દેશ લોકોની ફરિયાદોને સંબોધવાનો હતો. ફડકેએ યુવાનોને શિક્ષિત કરવા માટે આઈક્યા વર્ધિની સભા નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી. કારકુન તરીકે કામ કરતી વખતે તેમની રજા મંજૂર કરવામાં વિલંબને કારણે તે તેની મૃત્યુ પામેલી માતાને જોઈ શક્યા ન હતા. આ ઘટનાથી ફડકેને ગુસ્સો આવ્યો અને તે તેમના જીવનમાં ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થયો હતો.

શિક્ષણ સંસ્થાઓ:-

મહારાષ્ટ્ર એજ્યુકેશન સોસાયટીના સહ-સ્થાપક ફડકે બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં બ્રિટિશ-સ્થાપિત સંસ્થામાંથી સ્નાતક થનારા સૌથી પહેલા વ્યક્તિઓમાંના એક હતા. ઈ. સ.  1860માં સાથી સમાજ સુધારકો અને ક્રાંતિકારીઓ લક્ષ્મણ નરહર ઈન્દાપુરકર અને વામન પ્રભાકર ભાવે સાથે, ફડકેએ પૂના નેટિવ ઈન્સ્ટિટ્યુશન (PNI)ની સહસ્થાપના કરી, જેનું નામ બદલીને મહારાષ્ટ્ર એજ્યુકેશન સોસાયટી (MES) રાખવામાં આવ્યું. PNI દ્વારા તેમણે પુણેમાં ભાવે સ્કૂલની સ્થાપના કરી. આજે, MES મહારાષ્ટ્રના વિવિધ ભાગોમાં 77 થી વધુ સંસ્થાઓ ચલાવે છે.

Must Read : ચંદ્રશેખર આઝાદ નું જીવનચરિત્ર

બળવો:-

ઈ. સ. 1875માં વસાહતી સરકાર દ્વારા બરોડાના તત્કાલીન ગાયકવાડ શાસકને પદભ્રષ્ટ કર્યા પછી ફડકેએ સરકાર વિરુદ્ધ વિરોધ ભાષણો શરૂ કર્યા. વસાહતી વહીવટીતંત્રની ઉદાસીનતા સાથે ગંભીર દુષ્કાળે તેમને ડેક્કન પ્રદેશનો પ્રવાસ કરવા પ્રેર્યા. તેમણે લોકોને સ્વતંત્ર ભારતીય પ્રજાસત્તાક માટે પ્રયત્ન કરવા વિનંતી કરી. શિક્ષિત વર્ગો તરફથી સમર્થન મેળવવામાં અસમર્થ તેમણે રામોશી જાતિના લોકોનું જૂથ એકઠું કર્યું. કોળી, ભીલ અને ધનગરોના લોકો પણ પાછળથી સામેલ થયા. તેમણે પોતે બધાંને રાઈફલ શૂટિંગ, ઘોડેસવારી અને વાડ શીખવ્યું. તેમણે લગભગ 300 માણસોને એક વિદ્રોહી જૂથમાં સંગઠિત કર્યા જેનો ઉદ્દેશ્ય વસાહતી શાસનથી ભારતીય સ્વતંત્રતા મેળવવાનો હતો. 

વાસુદેવ બળવંત ફડકે
વાસુદેવ બળવંત ફડકે

ફડકેએ પોતાની સેના બનાવવાનો ઈરાદો રાખ્યો હતો પરંતુ ભંડોળના અભાવે તેઓએ સરકારી તિજોરીમાં ઘૂસવાનું નક્કી કર્યું. પહેલો દરોડો પુણે જિલ્લાના શિરુર તાલુકાના ધમરી નામના ગામમાં પાડવામાં આવ્યો હતો. આવકવેરો જે વસૂલાત કરીને વસાહતી સરકારને મોકલવામાં આવતો હતો તે સ્થાનિક વેપારી બાલચંદ ફોજમલ સાંકલાના ઘરે રાખવામાં આવતો હતો. તેઓએ ઘર પર હુમલો કર્યો અને દુષ્કાળગ્રસ્ત ગ્રામજનોના લાભ માટે પૈસા લીધા. ત્યાં તેઓએ લગભગ ચારસો રૂપિયા એકઠા કર્યા પરંતુ તેના કારણે તેમને ડાકુ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા. પોતાને બચાવવા માટે ફડકેને ગામડે ગામડે ભાગવું પડ્યું. 

તેમના સહાનુભૂતિઓ અને શુભચિંતકો મોટાભાગે સમાજના નીચલા વર્ગના લોકો દ્વારા તેમણે આશ્રય મેળવ્યો. તેમના ઉત્સાહ અને નિશ્ચયથી પ્રભાવિત થઈને, નાનાં નાનાં ગામનાં ગ્રામજનોએ તેમને સ્થાનિક જંગલમાં રક્ષણ અને આવરણની ઓફર કરી. સામાન્ય કાવતરું બ્રિટિશ દળોના તમામ સંદેશાવ્યવહારને કાપી નાખવા અને પછી તિજોરી પર દરોડા પાડવાનું હશે. આ દરોડાઓનો મુખ્ય હેતુ દુષ્કાળથી પ્રભાવિત ખેડૂત સમુદાયોને ખોરાક આપવાનો હતો. 

Must Read : ખુદીરામ બોઝ નું જીવન ચરિત્ર

વાસુદેવ બળવંત ફડકેએ પુણેમાં શિરુર અને ખેડ તાલુકાઓ નજીકના વિસ્તારોમાં આવા ઘણા દરોડા પાડ્યા હતા. દરમિયાન, રામોશીના નેતા, દોલતરાવ નાઈક, કે જે ફડકેના મુખ્ય સમર્થક હતા, તેમણે પશ્ચિમ કિનારે કોંકણ વિસ્તાર તરફ પ્રયાણ કર્યું. 10-11 મે 1879 ના રોજ તેઓએ પલાસ્પ અને ચીખલી પર દરોડા પાડી લગભગ 1.5 લાખ રૂપિયાની લૂંટ કરી. ઘાટ મથા તરફ પાછા ફરતી વખતે મેજર ડેનિયલ નાઈક પર હુમલો કર્યો, જેને ગોળી મારી દેવામાં આવી. તેમનું મૃત્યુ ફડકેના બળવા માટે આંચકો હતો. સમર્થન ગુમાવવાથી તેમને શ્રી શૈલા મલ્લિકાર્જુન મંદિર તરફ દક્ષિણ તરફ જવાની ફરજ પડી હતી. પાછળથી, ફડકેએ નવી લડાઈ શરૂ કરવા માટે લગભગ 500 રોહિલાઓની ભરતી કરી.

ધરપકડ અને મૃત્યુ:-

દેશભરમાં વસાહતી સરકાર સામે એક સાથે અનેક હુમલાઓનું આયોજન કરવાની ફડકેની યોજનાઓ ખૂબ જ મર્યાદિત સફળતા સાથે મળી હતી. ઘનુર ગામમાં તેણે એક વખત વસાહતી સૈન્ય સાથે પ્રત્યક્ષ જોડાણ કર્યું હતું, ત્યારબાદ સરકારે તેને પકડવા માટે બક્ષિસની ઓફર કરી હતી. ફડકેએ બદલામાં બોમ્બેના ગવર્નરને પકડવા બદલ બક્ષિસની ઓફર કરી, દરેક યુરોપિયનની હત્યા માટે ઈનામની જાહેરાત કરી અને સરકારને અન્ય ધમકીઓ આપી. 

ત્યારબાદ તે રોહિલા અને આરબોને તેના સંગઠનમાં ભરતી કરવા હૈદરાબાદ રાજ્યમાં ભાગી ગયા. એક બ્રિટિશ મેજર, હેનરી વિલિયમ ડેનિયલ અને હૈદરાબાદના નિઝામના પોલીસ કમિશનર અબ્દુલ હક, ભાગી રહેલા ફડકેનો દિવસ-રાત પીછો કરતા હતા. તેના પકડવા બદલ બક્ષિસ આપવાની બ્રિટિશ હિલચાલ સફળ થઈ. કોઈએ ફડકેને દગો આપ્યો, અને તે પંઢરપુર જઈ રહ્યા હતો ત્યારે 20 જુલાઈ 1879ના રોજ કલાદગી જિલ્લામાં ભીષણ લડાઈ બાદ તેને મંદિરમાં પકડી લેવામાં આવ્યા. અહીંથી તેને ટ્રાયલ માટે પુણે લઈ જવામાં આવ્યા હતા. સાર્વજનિક કાકા તરીકે પણ ઓળખાતા ગણેશ વાસુદેવ જોશીએ તેમના કેસનો બચાવ કર્યો.

ફડકે અને તેના સાથીદારોને સંગમ પુલ પાસે, જિલ્લા સેશન કોર્ટ જેલની બિલ્ડીંગમાં રાખવામાં આવ્યા હતા, જે હવે રાજ્યના C.I.D. મકાન તેની પોતાની ડાયરીએ તેને આજીવન કેદની સજા સંભળાવવા માટે પુરાવા આપ્યા હતા. ફડકેને એડન ખાતેની જેલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ 13 ફેબ્રુઆરી 1883ના રોજ જેલમાંથી દરવાજો ખખડાવીને ભાગી છૂટ્યા હતા. તેઓ ટૂંક સમયમાં જ ફરી પકડાઈ ગયા હતા અને પછી ભૂખ હડતાળ પર ઉતર્યા હતા. 17 ફેબ્રુઆરી 1883ના રોજ તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

Must Read : મહર્ષિ અરવિંદ ઘોષનો જીવન૫રિચય

વાસુદેવ બળવંત ફડકે ભારતીય સશસ્ત્ર વિદ્રોહના પિતા તરીકે જાણીતા બન્યા કારણ કે તેમણે સ્વતંત્ર ચળવળના સાથી સભ્યોને પ્રેરણા પૂરી પાડી હતી. બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની દેશભક્તિની નવલકથા આનંદ મઠમાં ફડકે દ્વારા તેમની પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન કરવામાં આવતી વિવિધ સમકાલીન કૃત્યોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. વસાહતી સરકારને આ પસંદ ન હોવાથી, બંકિમને આ વાર્તાઓને ટોન કરવા માટે પુસ્તકની પાંચ આવૃત્તિઓ છાપવી પડી 1984માં, ભારતીય ટપાલ સેવાએ ફડકેના સન્માનમાં 50 પૈસાની સ્ટેમ્પ બહાર પાડી. દક્ષિણ મુંબઈમાં મેટ્રો સિનેમા પાસેના એક ચોકનું નામ તેમના સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે. વાસુદેવ બળવંત ફડકે, ગજેન્દ્ર આહિરે દ્વારા દિગ્દર્શિત મરાઠી મૂવી, ડિસેમ્બર 2007 માં રિલીઝ થઈ હતી.

ઉપસંહાર:-

વાસુદેવ બળવંત ફડકે (જન્મ:- 4 નવેમ્બર 1845 – મૃત્યુ:- 17 ફેબ્રુઆરી 1883, ઉંમર:- 37 વર્ષ) જેને ‘ભારતીય સશસ્ત્ર બળવાના પિતા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતીય સ્વતંત્રતા કાર્યકર્તા અને ક્રાંતિકારી હતા જેમણે સંસ્થાનવાદી શાસનથી ભારતની સ્વતંત્રતાની માંગ કરી હતી. ફડકે ખેડૂત સમુદાયની દુર્દશાથી પ્રભાવિત થયા હતા અને માનતા હતા કે સ્વરાજ જ તેમની બિમારીઓ માટેનો એકમાત્ર ઉપાય છે.

પ્રદેશમાં કોળી, ભીલ, મહાર, માંગ, રામોશી અને ધનગર સમુદાયોની મદદથી, તેમણે રામોશી લોકોના ક્રાંતિકારી જૂથની રચના કરી. જૂથે વસાહતી સરકારને ઉથલાવી પાડવા માટે સશસ્ત્ર સંઘર્ષ શરૂ કર્યો, આ હેતુ માટે ભંડોળ મેળવવા માટે શ્રીમંત યુરોપિયન ઉદ્યોગપતિઓ પર દરોડા પાડ્યા. ફડકે ત્યારે પ્રસિદ્ધિ પામ્યા જ્યારે તેમણે એક ઓચિંતા હુમલા દરમિયાન વસાહતી સૈનિકોને રક્ષક વગર પકડ્યા પછી થોડા દિવસો માટે પુણે શહેર પર નિયંત્રણ મેળવ્યું.

લેખિકા:- શ્રીમતી સ્નેહલ રાજન જાની

Must Read :ગાંધીજીના જીવન પ્રસંગો

હું આશા રાખું છું કે તમને અમારો વાસુદેવ બળવંત ફડકે (vasudev balwant phadke Biography in Gujarati) વિશેનો લેખ ખૂબ જ ગમ્યો હશે. અમે આ બ્લોગ ૫ર વિવિઘ વિષયો ૫ર ગુજરાતી નિબંધ ,જીવનચરિત્ર અમારા બ્લોગ પર પ્રકાશિત કરતાં રહીશું. જો તમને ખરેખર કંઈક નવું જાણવા મળ્યું હોય અને આ લેખ ઉપયોગી બન્યો હોય તો તમારા મિત્રો સાથે share કરવાનું ભૂલશો નહીં. તમારી એક like, comment અને share અમને વધુ લખવાની અને તમને અવનવી માહિતી પૂરી પાડવા માટે પ્રેરકબળ આપે છે. તમે અમને ફેસબુક, ટેલીગ્રામ, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો.

Leave a Comment