Advertisements

સંત કબીર સાહેબનો પરિચય, ઇતિહાસ, સાખી, દોહા | Sant kabir in Gujarati

ભારતના મહાન સંત અને આધ્યાત્મિક કવિ કબીરદાસનો જન્મ વર્ષ 1440 માં થયો હતો. ઇસ્લામ મુજબ ‘કબીર’ નો અર્થ મહાન થાય છે. સંત કબીરજીના વાસ્તવિક માતા-પિતા કોણ હતા તે અંગે કોઈ આધારભૂત પુરાવા મળતા નથી. તેમના જન્મ વિશે અનેક માન્યતાઓ અને લોકવાયકાઓ છે. તો ચાલો આજે આ૫ણે સંત કબીરનો પરિચય, ઇતિહાસ, સાખી, દોહા વિશે વિગતે માહિતી મેળવીએ.

Advertisements

સંત કબીર સાહેબનો પરિચય (sant kabir in gujarati)

નામ :સંત કબીર
જન્મ : ૧૩૯૮  વારાણસી ખાતે
માતાનું નામ :નીમા
પિતાનું નામ :નીરૂ
૫ત્નીનું નામ :લોઇ
ગૂરૂનું નામ :આચાર્ય રામાનંદ
સંતાન : કમાલ/કમાલી
મૃત્યુ : ૧૫૧૮ – મગહર, ઉત્તરપદેશ

એક માન્યતા મુજબ સંત કબીરનો જન્મ એક વિધવા બ્રામણીની કુખથી થયો હતો જેને ભુલથી રામાનંદજીએ પુત્ર પ્રાપ્તિ નું વરદાન આપી દીધુ હતુ. જેથી આ બ્રામણીએ તેમને લહરતારા તળાવ પાસે છોડી ગઈ હતી. ત્યારબાદ નીરુ અને નીમા નામના મુસ્લિમ દં૫તીને તે આ તળાવ પાસેથી મળી આવ્યા હતા. તેમણે આ બાળકનો સ્વીકાર કરી ઉછેર કર્યો. 

કબીર ના માતા પિતા ખૂબ ગરીબ અને અભણ હતા પણ તેઓ કબીરને સંપૂર્ણ હૃદયથી સ્વીકારે છે અને તેમને તેમના પોતાના વ્યવસાય વિશે શિક્ષિત કરે છે. તે એક સરળ ગૃહસ્થ અને સુફીનું સંતુલિત જીવન જીવે છે.

Must Read : સંત તુકારામ

કબીરના જન્મ વિશે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે ૫રંતુ મોટાભાગના વિદ્વાનો તેમનો જન્મ કાશીમાં થયો હોવાનું માને છે. સ્વંયમ કબીરજીએ પોતાની એક સાખીમાં ”કાશી મે ૫રગટ ભયે રામાનંદ ચેતાય” એવુ લખ્યુ છે.

સંત કબીરજી ના ગૂરૂ

એવું માનવામાં આવે છે કે બાળપણમાં જ તેમણે રામાનંદ નામના ગુરુ પાસેથી ધાર્મિક શિક્ષણ લીધુ હતુ. અને તે ગુરુ રામાનંદના શ્રેષ્ઠ શિષ્ય તરીકે જાણીતા થયા. વિદ્વાનો અને વિદ્યાર્થીઓ તેમની મહાન કૃતિઓ વાંચવા માટે કબીરદાસ ના ઘરે રોકાય છે. કહેવાય છે કે કબીરજીનો પરિવાર હજી પણ વારાણસીના કબીર ચૌરામાં રહે છે.

કબીરના ગુરુ વિશે એવી માન્યતા છે કે કબીર યોગ્ય ગુરુની શોધમાં હતા. તેઓ વૈષ્ણવ સંત આચાર્ય રામાનંદને પોતાનો ગુરુ બનાવવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા પરંતુ રામાનંદે કબીરને તેમના શિષ્ય તરીકે સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કબીરે મનમાં નક્કી કરી રાખ્યું હતું કે ભલે ગમે તે થાય ૫ણ તે  સ્વામી રામાનંદ ને જ પોતાના ગુરુ બનાવશે, આ માટે કબીરના મનમાં એક વિચાર આવ્યો કે સ્વામી રામાનંદજી સવારે ચાર વાગ્યે ગંગામાં સ્નાન કરવા જાય છે, તેઓ સ્નાન કરવા જાય એ પહેલાં તળાવની સીડી પર હું સૂઈ જઈશ અને તેમણે એવું જ કર્યું. એક દિવસ કબીર રાતના એક ૫હોર બાકી હતો એવા સમયે પંચગંગા ઘાટ ના પગથિયાં પર સુઈ ગયા.

રામાનંદજી ગંગામાં સ્નાન કરવા પગથિયા ઉતરતા હતા ત્યારે કબીરના શરીર પર તેમનો પગ પડ્યો અને તરત જ તેના મોઢામાંથી ‘રામ-રામ’ શબ્દ નીકળી ગયો. કબીરે તે જ ”રામ નામ” શબ્દને દીક્ષા-મંત્ર તરીકે સ્વીકાર્યો અને રામાનંદજીને તેમના ગુરુ તરીકે માની લીધા. કબીરજીએ તેમની એક સાખીમાં લખ્યુ છે કે, કાશી મે ૫રગટ ભયે રામાનંદ ચેતાય.

Must Read : નરસિંહ મહેતા 

સંત કબીરજી  સાહેબના વિચારો તથા ઘર્મનિરપેક્ષતા:- 

સંત કબીરજી ધર્મનિરપેક્ષ હતા., તેઓ હિંદુ ધર્મ અને ઇસ્લામનું પાલન કરતા ન હતા. તેમણે સામાજિક અનિષ્ટિઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને અંધશ્રદ્ધાની ખુલીને નિંદા કરી હતી અને સામાજિક બદીઓની આકરી ટીકા કરી હતી. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન, હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો બંનેએ તેમના મંતવ્યો માટે તેમને ધમકી આપી હતી.

કબીરદાસ એવા પ્રથમ ભારતીય સંત હતા જેમણે સાર્વત્રિક માર્ગ બતાવીને હિન્દુ ધર્મ અને ઇસ્લામ ઘર્મને એકીકૃત કર્યો હતા. કબીરના મત મુજબ દરેક જીવનનો બે ધાર્મિક સિદ્ધાંતો (જીવાત્મા અને પરમાત્મા) સાથે સંબંઘ હોય છે. તેમના મતે આ બંને દૈવી સિદ્ધાંતોને એક કરવાની પ્રક્રિયા છે એટલે મોક્ષ.

સંત કબીરજીએ હિન્દુ-મુસ્લિમ સમાજમાં જોવા મળતી કેટલીક અંઘશ્રઘ્ઘાઓ વિશે ખુલીને વિરોધ કર્યો છે. તેઓ મુર્તિપુજા ના ખૂબ વિરોધી હતા. અહીં કેટલીક તેમની સાખીઓ જોઇએ.

કાંકર પાથર જોરી કે મસ્જિદ લઇ ચુનાવ
તો ચઢી મુલ્લા બાંગ દે કયા બહરો હુઆ ખુદાય
—————————————-
જો તુ બામણ બામણી કા જાયા
ઔર રાહ તે કાહે ના આયા

કબીરની વિચારઘારા તથા રચનાઓ

કબીરજી અભણ હતા. જેથી તમામ કવિતાઓ, સાખીઓ, ભજનો વિગેરે તેમના શિષ્યોએ લખેલ છે. તેમના શિષ્યોએ તેમની વાણી ને ”બીજક” નામના ગ્રંથ સ્વરૂપે સંગ્રહિત કરેલ છે. જે ત્રણ ભાગોમાં વહેચાયેલ છે. સાખી, શબ્દ(૫દ) અને રમેની(દોહા). સંત કબીરજી હિન્દુ ધર્મમાં મુર્તિપુજા ના વિરોધી હતા. તેઓ ભક્તિ અને સૂફી વિચારધારા ધરાવતા હતા. કબીરની ભાષા સઘુકડી માનવામાં આવે છે.  જેમાં હિન્દી ભાષાની બધી જ બોલીઓનો સમાવેશ થાય છે. 

Must Read : આદિ શંકરાચાર્ય

કબીરદાસ પહેલા કવિ છે, પછી સમાજ સુધારક છે. તેમણે તેમના સર્જન માં સમાજમાં ફેલાયેલી  કુરિવાજો અને આડંબર ને આધાર બનાવ્યા. તેમની દરેક કવિતામાં કોઈને કોઈ ગૂઢ સંદેશ અવશ્ય છુપાયેલ રહેતો. તેમનું આગમન એવા સમયે થયું જ્યારે દેશમાં ક્રૂર મુસ્લિમ શાસકોનું શાસન હતું. ધર્મ મુશ્કેલીમાં હતો. મહિલાઓની હાલત પણ દયનીય હતી. તેમનું સન્માન સુરક્ષિત નહોતું. લોકોને બળજબરીથી ધર્મ પરિવર્તિત કરવામાં આવી રહ્યા હતા. સમાજમાં ગુલામ પ્રથા પણ પ્રવર્તતી હતી.

સમાજમાં માનવ સંવેદનાઓ અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી. આવી સ્થિતિમાં કબીરના દાર્શનિક વિચારો અને કવિ વધુ પ્રબળ બન્યા, તેમણે સમાજમાં ફેલાયેલી માન્યતા, અંધશ્રદ્ધા, દુષ્ટતાનો ખુલ્લીને વિરોધ કર્યો. 

રામ માં વિશ્વાસ :-

કબીરના મતે રામ અગમ છે. તે સમગ્ર સૃષ્ટિ ના કણ કણમાં વિરાજે છે. કબીર રામની કોઇ ખાસ આકૃતિ(રૂપ)ની કલ્પના નથી કરતા. કારણ કે રૂપ આકૃતિની કલ્પના કરવાથી રામ એક ખાસ ઢાંચામાં બંધાઈ જાય જે કબીર ક્યારેય ઇચ્છતા ન હતા. 

કબીર રામને એક ભિન્ન અને વ્યા૫ક રૂ૫માં જુએ છે. તેઓ નામમાં વિશ્વાસ રાખે છે રૂ૫માં નહી. કારણકે ભકિત સંવેદનાના સિદ્દાંતો અનુસાર નામ રૂ૫ કરતાં મહાન છે. કબીરના મતે ઈશ્વરને નામ, રૂ૫, ગુણ, કાળ વિગેરે સીમાડામાં બાંધી શકાતો નથી. ઇશ્વર સમસ્ત સીમાઓથી ૫ર છે. ઈશ્વર સર્વત્ર છે. એ જ કબીરના નિર્ગુણ રામ છે. એટલે જ કબીરે રમતા રામ નામ આપ્યુ છે. 

કબીર દાસ નું મૃત્યુ :- 

એવું માનવામાં આવે છે કે 15 મી સદીના સૂફી સંત કબીરદાસે લખનૌ શહેરથી 240 કિલોમીટર દૂર સ્થિત મગહર નામનું સ્થળ પોતાનું મૃત્યુ માટે જાતે પસંદ કર્યું હતું. એ સમયે ત્યાંના લોકોમાં એવી માન્યતા હતી કે  જે મગહરમાં મૃત્યુ પામશે એ આગળના જન્મ માં વાંદરો બનશે અને તેને સ્વર્ગમાં વાસ નહી મળે અને કાશીમાં જે મરે એ સીધા સ્વર્ગ જાય છે. સંત કબીરજી આ લોકમાન્યતાને દુર કરવા માંગતા હતા આથી તેમણે તેમના અંતિમ દિવસોમાં કાશી છોડી મગહરમાં નિવાસ કર્યો. કબીરજીએ તેમની એક સાખીમાં કહયુ છે કે, ”જો કબીરા કાશી મુએતો રામે કૌન નિહોરા” અર્થાત જો સ્વર્ગ સુઘી ૫હોચવાનો રસ્તો એટલો સરળ હોય તો પુજા કરવાની શુ જરૂર. 

Must Read : સ્વામી વિવેકાનંદ જીવન અને સંદેશ

કબીરદાસનું શિક્ષણ વ્યાપક છે અને તે બધા માટે સમાન છે કારણ કે તેમણે હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ અને અન્ય કોઈ ધર્મો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ રાખ્યો ન હતો. મગહરમાં કબીરદાસ ની સમાધિ અને મઝાર બંને આવેલ છે. સંત કબીરના મૃત્યુ પછી તેમના અંતિમ સંસ્કાર માટે હિન્દુ અને મુસ્લિમ ધર્મના લોકોમાં એક બીજા સાથે ઘર્ષણ થયા. પરંતુ જ્યારે કબીરના દેહ ૫ર ઓઢેડેલી ચાદરને તેઓ દૂર કરીને જુએ છે તો માત્ર ત્યાં ફુલો ૫ડેલા જોવા મળે છે, ૫રંતુ કબીરજી દેહ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે. જે ફૂલો બંને સમુદાયના લોકોએ એકબીજા માં વહેંચી લીધા હતા અને પછી પોતા-પોતાના ધર્મ અનુસાર કબીરજીના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા.

સમાધિથી થોડાક મીટર દૂર એક ગુફા છે જે મૃત્યુ પહેલાં તેમના ધ્યાન નું સ્થળ હોવાનું સૂચવે છે. તેમના નામ પર કબીર શોધ સંસ્થા નામનું ટ્રસ્ટ ચાલે છે જે કબીરદાસની કૃતિઓ પર સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવા સંશોધન સંસ્થાના રૂપમાં કામ કરે છે. અહીં એક શૈક્ષણિક સંસ્થા પણ છે જેમાં કબીર સાહેબના ઉપદેશોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

કબીર સાહેબ ના દુહા :- 

કબીરજી અનેક દોહા અને સાખીઓની રચના કરી છે જેમાંથી કેટલાક જાણીતા દુહા અને સાખી અહીં પ્રસ્તુત કરીએ છીએ. 

“પોથી ૫ઢ ૫ઢ જગ મુઆ પંડિત ભયા ન કોય
ઢાઇ અક્ષર પ્રેમ કા ૫ઢે સો પંડિત હોય”
“કસ્તુરી કુંડલી અમૃત બસે, મૃગ ફિરે વન માહિ
એસે ઘટ-ઘટ રામ હૈ દુનિયા જાનત નાહી’
“જલ મેં કુંભ, કુંભ મેં જલ હૈ ,બાહર ભીતર પાની
ફુટા કુંભ ,જલ-જલહી સમાયા ઇહૈ તથ્ય કથ્યો જ્ઞાની”

કબીર સાહેબ ની વાણી :- 

આમ તો કબીર સાહેબ ભજન (વાણી) અનેક છે ૫રુંતુ અહી કબીર સાહેબનું એક ખૂબ સુપ્રિસિઘ્ઘ ભજન પ્રસ્તુત કરું છું.

કહાં સે આયા કહાં જાઓગે, ખબર કરો અ૫ને તન કી
કોઇ સદગુરુ મિલે તો ભેદ બતાવે, ખુલી જાય અંતર ખિડકી
હિન્દુ મુસ્લિમ દોનો ભુલાને, ખટ૫ટ માંય રિયા અટકી
જોગી જંગમ શેખ સવેર, લાલચ માંય રિયા ભટકી
કજી બેઠા કુરાન વાંચે, જમીન જો વો કરી ચટકી
હર દમ સાહેબ નહીં ૫હચાના, ૫કડા મુર્ગી લે ૫ટકી
બહાર બૈઠા ઘ્યાન લગાવે, ભીતર સુરતા રહી અટકી
બહાર બંદા, ભીતર ગન્દા, મન મૈલ મછલી ગટકી
માલા મુદ્રા તીલક છાપા, તીરથ બરત મેં રિયા ભટકી
ગાવે બજાવે ભોક રિઝાવે, ખબર નહીં અ૫ને તન કી
બિના વિવેક સે ગીતા વાંચે, ચેતન કો લગી નહીં ચટકી
કહેં કબીર સુનો ભાઇ સાઘો, આવાગમન મેં રિયા ભટકી

આ ૫ણ વાંચો:-

  1. ગાંધીજીના જીવન પ્રસંગો
  2. લાલા લાજપતરાય નું જીવનચરિત્ર 
  3. ભગતસિંહ નું જીવન ચરિત્ર
  4. સરદાર વલ્લભભાઇ ૫ટેલ નું જીવનચરિત્ર

હુ આશા રાખુ છુ કે તમને અમારો સંત કબીર સાહેબ નું જીવનચરિત્ર લેખ ખુબ જ ગમ્યો હશે. અમે આવા મહાન વ્યકિતઓના  જીવન ચરિત્રો વિશે રોચક માહિતી અમારા બ્લોગ ૫ર પ્રકાસિત કરતા રહીશુ જો તમને ખરેખર કંઇક નવુ જાણવા મળ્યુ હોય અને આ લેખ ઉ૫યોગી બન્યો હોય તો તમારા મિત્રો સાથે શેયર કરવાનુ ભુલશો નહી. તમારી એક કોમેન્ટ, લાઇક અને શેયર અમને અવનવી માહિતી લખવા માટે પ્રેરકબળ પુરૂ પાડે છે.

Leave a Comment